مولفههای هوش هیجانی:
بنا به تعریف “بار- آن” از هوش هیجانی، هوش هیجانی در ۵ حیطه دارای ۱۵ مولفه است:
۱٫ حیطه درون فردی؛ شامل ۵ مولفه خودآگاهی هیجانی، قاطعیت، حرمت نفس، استقلال و خودشکوفایی.
۲٫ حیطه برون فردی؛ شامل ۳ مولفه همدلی، روابط میان فردی و مسئولیتپذیری.
۳٫ حیطه سازگاری؛ شامل ۳ مولفه حل مساله، واقعیت سنجی و انعطاف پذیری.
۴٫ حیطه کنترل استرس؛ شامل ۲ مولفه تحمل فشار و کنترل تکانه.
۵٫ حیطه خلق کلی؛ شامل ۲ مولفه خرسندی و خوشبینی.
۱. خودآگاهی هیجانی
منظور از “خودآگاهی هیجانی” شناخت خود، هیجانها و علت به وجود آمدن
آنها، لایههای عمیق احساسات و هیجانها، ارتباط افکار و هیجانها با هم
است.
بسیاری از اوقات مسائلی ما را می آزارند، ولی در واقع نمیدانیم
چرا از این موضوع تا این حد احساس آزردگی کردهایم. بنابراین شاید تا
مدتها این ناراحتی در خاطر باقی بماند، بدون آنکه بتوانیم برای رفع آن
کاری کنیم. در حالی که اگر افراد دارای خودآگاهی هیجانی باشند، میتوانند
به علت اصلی ناراحتیهای خود پی ببرند و چارهای برای آن بیندیشند.
. قاطعیت
قاطعیت توانایی بیان احساسات، عقاید و
افکار خود (مثلا پذیرش خشم، صمیمیت و… ) به صورت آشکار است؛ هرچند که این
احساسات و عقاید خوشایند یا ناخوشایند باشند و اتخاذ تصمیم راسخ و روشن حتی
اگر به قیمت محروم ماندن از مزایایی باشد و یا اجرای آن برای فرد از لحاظ
عاطفی مشکل باشد. به بیان دیگر قاطعیت یعنی توانایی بیان و احقاق حق خود
بدون خشونت و پرخاشگری.
۳٫ حرمت نفس
پذیرش خود به عنوان شخصی ارزشمند، احترام به خود و دوست داشتن خود به آن
گونه که هستیم. یعنی با تمام قابلیتها وتواناییها، ضعفها و محدودیتها،
و درکل تمام نکات مثبت و منفی به معنای حرمت نفس است. انسانها زمانی
میتوانند از حرمت نفس لازم برخوردار باشند که خود را به عنوان یک موجود با
تواناییها و امکانات محدود که امکان اشتباه کردن را دارد، بپذیرند. در
این صورت خود را به خاطر انجام یک خطا تحقیر نکرده و بی ارزش و نالایق
نمیپندارند.
۴٫ خودشکوفایی
منظور از خودشکوفایی
تلاش برای شکوفا کردن استعدادهای بالقوه خود ازطریق اهداف مشخص و درازمدت و
در عین حال قابل دستیابی است که، تا فرد خود را به صورت کامل نشناخته و از
خود رضایت نداشته باشد، میسر نمیشود.
۵٫ استقلال
استقلال به حالتی اشاره دارد که در عین حال که فرد از دلبستگی برخوردار
است، متکی و وابسته به دیگران نیست. در تصمیمگیریهایش نظر دیگران را جویا
میشود، اما درنهایت خود تصمیم گیرنده است. به عبارتی استقلال، خود
هدایتگری و خودکنترلی و عدم وابستگی عاطفی است.
. همدلی
همدلی توانایی درک
کردن و شناخت احساس دیگران و بی تفاوت نبودن نسبت به آنها است و اینکه
بتوان خود را به جای دیگری گذاشت و از دریچه فکر او به موقعیت نگریست. این
احساس که ما را وا میدارد به فرد نابینایی در رد شدن از خیابان کمک کنیم و
یا اینکه با دیدن ناراحتی و یا بیماری یکی از اعضای خانواده خود بلافاصله
به یاری او میشتابیم و بار او را به دوش میکشیم، بیانگر همدلی ماست.
۷٫ روابط میان فردی
توانایی برقراری ارتباط با دیگران و حفظ این ارتباطات و تاثیر گذاری بر
آنها، توانایی صمیمیت و محبت و انتقال دوستی، که خود مستلزم خویشتنداری،
همدلی و مهارت در ابراز احساسات است، در روابط میان فردی مدنظر است.
۸٫ مسئولیت پذیری
توانایی ابراز خود به عنوان فردی همکار، کمک رسان و سازنده درگروههای
اجتماعی تحت عنوان مسئولیتپذیری مشخص میشود. این توانایی مستلزم مسئول
بودن شخص است. افراد مسئول در روابط بین فردی خود مسئولاند و میتوانند
دیگران را بپذیرند و استعدادهایشان را به نفع جمع به کار گیرند.
۹٫ انعطاف پذیری
منظور از انعطاف پذیری توانایی منطبق ساختن عواطف، افکار و رفتار با
موقعیتها و شرایط و توانایی کلی در سازگاری با شرایط نا آشنا، غیرقابل پیش
بینی و پویا است. در عصر کنونی که با حضور تکنولوژی؛ تغییر، از ویژگیهای
غیرانکار زندگی است، عدم انعطافپذیری و انطباق با شرایط جدید، مشکلات
زیادی را برای فرد ایجاد میکند. افراد منعطف از تعصب و پیشداوری جلوگیری
میکنند و در برابر شیوههای جدید گشادهرو و صبورند.
۱۰٫ حل مساله
توانایی شناسایی وتعریف مشکل وخلق و انجام راه حلهای موثر و انگیزه برای
به کارگیری حداکثر توان مقابله با مشکلات تحت عنوان حل مساله مشخص میشود.
برخی افراد یک راه حل را در ذهن دارند و برای حل تمامی مشکلات خود بیتوجه
به بقیه مسایل همان یک راه را به کار میگیرند و مسلما نمیتوانند نتایج
خوبی را حاصل کنند.
. واقعیت سنجی
واقعیت سنجی شامل درک موقعیت کنونی،
تلاش برای حفظ شرایط درست وتجربه رویدادها آنگونه که واقعا هستند، به دور
از خیالبافی و رویا پردازی است. به عبارت کلی واقعیت سنجی به معنای
توانایی درک موقعیت جدید است.
۱۲٫ تحمل فشار
توانایی مقاومت در برابر رویدادها و موقعیتهای فشارزا بدون توقف، همراه با
سازگاری فعال و مثبت بدون از پا درآمدن را، تحمل فشار میگویند.
به
عبارت دیگر “تحمل فشار” قابلیت انتخاب روشهایی برای سازگاری با فشار و
چاره جویی و یافتن راه حلهای مناسب و داشتن نگرش خوشبینانه به توانایی
خود در برخورد با موقعیتهای جدید برای غلبه بر مشکل به دور از هیجانات
شدید است.
۱۳٫ کنترل تکانه
بارها شاهد
عصبانیتهای شدید اطرافیان خود بودهاید، طوریکه تعجب شما را بر انگیخته،
که چرا این موضوع تا این حد او را خشمگین کرده است و یا چرا او نامتناسب با
موقعیت و این چنین تند واکنش نشان داد؟ توانایی به تاخیر انداختن تکانه،
وسوسه انجام عملی، تحت عنوان کنترل تکانه نامگذاری شده است. این توانایی
شامل قابلیت پذیرش تکانههای پرخاشگرانه، خودداری وکنترل خشم است. در واقع
خویشتنداری و توانایی مهار احساسات و به تعویق انداختن کامروایی درجهت
رسیدن به هدف مشخص را کنترل تکانه گویند.
۱۴٫ خرسندی
منظور توانایی لذت بردن از زندگی خود و دیگران و داشتن رضایت از زندگی
است. بهطور کلی خرسندی با شادی و نشاط رابطه دارد. به عبارت دیگر زمانی که
افراد از زندگی خود احساس رضایت داشته باشند، شادی را تجربه خواهند کرد
۱۵٫ خوش بینی
توانایی روشن دیدن زندگی و داشتن نگرش مثبت، حتی در زمان بداقبالی که نشان
دهنده امید به زندگی است. منظور از خوش بینی، ساده انگاری نیست؛ مهم این
است که واقعیتها را زیبا دید.
هوش هیجانی (عاطفی)، یک نوع مهارت اجتماعی است، همراهی با مردم، مدیریت عواطف و احساسات در روابط و توانایی ترغیب و رهبری دیگران. “هوش هیجانی (عاطفی) یا هوش اجتماعی شامل ۴ مهارت است (خود[۱]–دیگران[۲]–اگاهی[۳]–اقدام[۴]) که با ترکیب این ها, مؤلفه های بنیادی هوش هیجانی (عاطفی) به دست می آید .
خودآگاهی ( شامل: خود ارزیابی، اعتماد به نفس )
خودگردانی ( شامل: خویشتن داری و قابل اعتماد بودن، وجدان سازگاری، انگیزه پیشرفت و ابتکار )
آگاهی اجتماعی ( شامل: همدلی، آگاهی سازمانی و انگیزه خدمت )
مهارت های اجتماعی (شامل: توان تاثیرگذاری، رهبری، مدیریت تعارض ایجاد رابطه و کار گروهی)
خودآگاهی[۵]: یک نوع توانایی فردی است برای درک احساسات و حالات خلقی. خودآگاهی به شخص کمک می کند تا همیشه بر افکار و احساسات خود نظر داشته و بنابراین در جهت درک آن ها به فرد کمک می کند.
خودگردانی[۶]: یا مدیریت عواطف:[۷]مهارتی است که به افراد کمک می کند تا احساسات خود را به صورت مناسب و جامعه پسندانه نشان دهند. به زبان دیگر به فرد درکنترل عصبانیت، ناراحتی و ترس کمک میکند.
آگاهی اجتماعی:[۸] عبارت است از توانایی درک احساسات دیگران و استفاده از احساسات خود در جهت دستیابی به اهداف.
مهارت های اجتماعی[۹]: عبارت است از ارتباط با دیکران در موقعیت های مختلف اجتماعی و در اصل به معنای توانایی ادامه رابطه با توجه به احساسات افراد یا همان ظرفیت اجتماعی است.
[۱]Self
[۲] Others
[۳] Awareness
[۴] Action
[۵] Self Awareness
[۶] Self Management
[۷] Managing Emotions
[۸] Social Awareness
[۹] Social Skills
بهزیستی از نتایج هوش هیجانی
روانشناسی امروز برخلاف دورههای قبل صرفا به دنبال توصیف و تبیین انواع بیماریها و اختلالات روانی و راههای درمان و چاره نیست. امروزه علم در هر زمینه ای در پی این است که علاوه بر درمان موثر بیماریها و ناراحتیها ، اعم از روحی و جسمی، شیوهها و برنامههایی جهت بالا بردن احساس بهزیستی و جلوگیری و یا لااقل کاهش ناراحتیها ارائه کند. درتایید این مدعا همین بس که” سلیگمن”، از نظریهپردازانی که معروفترین و مشهورترین نظریه او “درماندگی آموخته شده” است، در دو دهه اخیر ” روانشناسی مثبت” را طرحریزی نمود و به تدوین اثری به نام “شادیهای معتبر” پرداخته و در آن بر شادی و شاد زیستن تاکید میکند و حال نظریههای قابل قبولی در روانشناسی مثبت بیان میدارد.
یکی از مسائل مطرح در روانشناسی مثبت، هوش هیجانی است. چنانچه گفته شد از نتایج مهم قابلیتهای هیجانی و هوش هیجانی یک احساس ذهنی خوب و حال خوب داشتن و بهبود سازگارانه در مقابل شرایط پراسترس و شاد بودن و شادزیستن میباشد. بهزیستی هیجانی در عمل، از تحول توانش هیجانی و اجتماعی جداییناپذیر است و بنابراین بخش توحید یافته “سواد هیجانی” به شمار می رود. “سواد هیجانی” در برنامه درمانی، به منزله برداشتن گامهای مثبتی برای پیشبرد بهزیستی هیجانی و اجتماعی افراد تحت درمان است (ویر،۲۰۰۰). “ویر” معتقد است بهزیستی به موازات آنکه اصطلاحی عمومی است و در دامنه وسیعی از محیط های آموزشی، مراقبتهای اجتماعی و سلامت اجتماعی به کار میرود، اغلب برای عملیاتی شدن نیازمند تعریف روشنتری است.
امروزه کم کم آموزش مولفههای هوش هیجانی در برنامههای مختلف فرهنگی وتربیتی جای خود را باز میکند. “سلیگمن” نیز در مطالعات اخیر خود در زمینه “روانشناسی مثبت” بیان داشته استرس از ویژگیهای قرن کنونی ماست و باید مقاومت انسانها را با آموزشهای هیجانی و اجتماعی بالا برد.